Rola kreatywności w redukowaniu uprzedzeń - Groyecka-Bernard, Agata
W oparciu o przegląd literatury można wnioskować o pewnych analogiach pomiędzy procesami zachodzącymi podczas kreatywnego myślenia, a procesami kształtującymi relacje międzygrupowe. W kilku dotychczasowych badaniach wykazano, że oddziaływania redukujące stereotypy i uprzedzenia zwiększają poziom kreatywności osób badanych (np. Gocłowska i in., 2014). Do tej pory rzadko testowano jednak zależność odwrotną, w której przewidywany byłby wpływ oddziaływań zwiększających kreatywność na uprzedzenia. W serii badań zaprezentowanych w swojej rozprawie testowałam hipotezę, zgodnie z którą, stymulowanie kreatywności obniża poziom uprzedzeń. Uprzedzenia zmierzyłam za pomocą skali dystansu społecznego względem trzech grup mniejszościowych (osoby pochodzenia ukraińskiego, osoby pochodzenia żydowskiego i osoby z niepełnosprawnością), a także przy użyciu skali tolerancji i ksenofobii. We wszystkich badaniach oszacowałam także ogólny wskaźnik uprzedzeń poprzez uśrednienie wyników poszczególnych skal. Cykl badań rozpoczęłam od zweryfikowania, czy stymulowanie dwóch szeroko opisywanych ogólnych zdolności twórczych – twórczej wyobraźni i myślenia dywergencyjnego – skutkuje obniżeniem uprzedzeń. W badaniach eksperymentalnych z udziałem adolescentów (13-15 lat) sprawdziłam, czy stymulowanie twórczej wyobraźni (Badanie 1, N = 243) i myślenia dywergencyjnego (Badanie 2, N = 371) wpływa na uprzedzenia. W Badaniu 1 zaobserwowałam, że wskutek wykonywania ćwiczenia wyobrażeniowego, uczestnicy wykazywali niższy ogólny poziom uprzedzeń oraz niższy poziom dystansu społecznego względem trzech grup mniejszościowych: osób pochodzenia ukraińskiego, osób pochodzenia żydowskiego, osób z niepełnosprawnością. W Badaniu 2 z kolei wykazałam, że wskutek generowania tytułów do przedstawionych obrazków, badani deklarowali niższy ogólny poziom uprzedzeń i dystansu społecznego względem trzech grup mniejszościowych oraz wyższy poziom tolerancji. Efekt ten był jednak istotny tylko w przypadku wykorzystania jednego z dwóch rodzajów bodźców zastosowanych w badaniu (wewnętrznie spójnych, a nie – niespójnych). W kolejnych badaniach starałam się precyzyjniej przedstawić mechanizm relacji kreatywność – uprzedzenia. Zdolnością twórczą, która zgodnie z przesłankami teoretycznymi i wynikami dotychczasowych badań może z największym prawdopodobieństwem wyjaśniać wpływ myślenia kreatywnego na uprzedzenia, jest – jeden z aspektów myślenia dywergencyjnego – giętkość poznawcza. Giętkość jest rozumiana jako zdolność do generowania różnorodnych pomysłów oraz łatwego przełączania kategorii poznawczych. Zanim przeszłam do badania wpływu giętkości poznawczej na uprzedzenia, sprawdziłam współwystępowanie tych zmiennych w dwóch badaniach korelacyjnych. Badania 3 (N = 104) i 4 (N = 163) to badania przeprowadzone odpowiednio na grupach adolescentów i studentów. W obu zaobserwowałam istotne negatywne związki giętkości i uprzedzeń. Zgodnie z przewidywaniami, osoby, które wykazywały się wyższym poziomem zdolności do generowania różnorodnych pomysłów, jednocześnie charakteryzowały się wyższą tolerancją i niższą ksenofobią (Badanie 3 i 4) oraz niższym poziomem dystansu względem osób pochodzenia ukraińskiego (Badanie 4). W ostatnim etapie pracy przeprowadziłam eksperyment, którego celem było ustalenie relacji przyczynowo-skutkowych między giętkością a uprzedzeniami. Na podstawie zaprezentowanych badań można sformułować dwa główne wnioski. Kreatywność i uprzedzenia są ze sobą istotnie powiązane. Ponadto, możliwe jest obniżanie uprzedzeń przy użyciu ćwiczeń stymulujących kreatywność (w tej kwestii jednak wnioski ze wszystkich trzech eksperymentów nie są jednakowe). Precyzyjne zidentyfikowanie mechanizmów wpływu myślenia twórczego na uprzedzenia wymaga zatem dalszych eksploracji.
Keywords: kreatywność; uprzedzenia; stereotypy; interwencje; giętkość poznawcza; myślenie dywergencyjne