Człowiek bez właściwości czy człowiek o właściwościach uniwersalnych? Antropologiczne paradoksy utopii totalitarnych - Męczkowska-Christiansen, Astrid (Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Wrocławskiego, 2022)
Przedmiot prezentowanych analiz stanowi antropologiczny wymiar utopii totalitarnych: nazizmu i komunizmu, ze szczególnym uwzględnieniem obecnych w ich ramach sposobów konceptualizacji człowieka. W tym ostatnim obszarze dostrzegam wyraźne napięcie pomiędzy artykulacjami wzniosłości człowieka, wpisującymi się w uniwersalistyczny dyskurs podmiotowości rozwijany na kanwie filozoficznego oświecenia, a urzeczowieniem „człowieka empirycznego”, której towarzyszyły systemowo organizowane praktyki totalitarnych reżimów, idące w kierunku wyjałowienia istot ludzkich ze swoiście ludzkich właściwości. W szczególności interesuje mnie to, jaki charakter przybierają polityki tożsamości realizowane w tych reżimach. W ramach tych poszukiwań identyfikuję mechanizmy blokujące rozwój tożsamości osobowych, a zarazem kształtujące jednostki manque: podatne na oddziaływanie totalitarnej władzy i oddane realizacji jej politycznych interesów. Do mechanizmów tych zaliczam m. in.: deprywację potrzeb i wywoływanie poczucia niższości; interioryzację idei narodu wybranego i wzbudzanie mechanizmu apelacji; otępianie i indoktrynację zastępujące edukację; rozrywanie więzi społecznych; roztaczanie opieki totalnej jako funkcję władzy paternalistycznej; krzewienie cnót jako metonimię wychowania; politykę tożsamości płciowej; deindywiduację i erozję zdolności do dokonywania osądu.
Keywords: podmiotowość; tożsamość; ideologia; nazizm; komunizm; polityki tożsamości; przemoc; dzieciństwo; wychowanie; deindywiduacja; krzewienie cnót