Miastotwórcza rola kolei na przykładzie miejscowości Śląska, Wielkopolski i Lubuskiego: Jaworzyny Śląskiej, Krzyża Wielkopolskiego oraz Zbąszynka - Urbaniak, Miron (Uniwersytet Wrocławski Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych. Instytut Historyczny, 2018)
Rozwój kolei w XIX i XX w. stał się jednym z czynników osadotwórczych, prowadząc do powstania m.in. Jaworzyny Śląskiej, Krzyża Wielkopolskiego i Zbąszynka na zachodzie współczesnej Polski. Kolej z jednej strony generowała nowe miejsca pracy, a z drugiej zabudowę socjalną, która z czasem doprowadziła do powstania wsi, a następnie miast. Tak było w odniesieniu do trzech wspomnianych ośrodków, z których dwa starsze: Jaworzyna Śląska i Krzyż Wielkopolski borykały się początkowo z licznymi problemami natury egzystencjonalnej, w tym w sferze edukacyjnej i religijnej. Natomiast Zbąszynek, powstały w okresie międzywojennym, jako nowoczesna osada kolejowa przy granicy z Polską, od początku oferował swym mieszkańcom wysokie standardy socjalne, w tym bazę edukacyjną, kościoły oraz infrastrukturę techniczną: wodociągi, kanalizację czy elektryczność.
Keywords: Jaworzyna Śląska; Krzyż Wielkopolski; Zbąszynek; kolej; miasto